{"id":3710,"date":"2023-10-21T04:56:13","date_gmt":"2023-10-21T04:56:13","guid":{"rendered":"https:\/\/millinews.az\/xeber\/movses-xorenatsi-saxta-erm%C9%99ni-tarixinin-atasi\/"},"modified":"2023-10-21T04:56:13","modified_gmt":"2023-10-21T04:56:13","slug":"movses-xorenatsi-saxta-erm%C9%99ni-tarixinin-atasi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/millitv.net\/?p=3710","title":{"rendered":"Movses Xorenatsi: saxta \u201cerm\u0259ni tarixi\u201dnin atas\u0131"},"content":{"rendered":"<p><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/Millinews.az\/storage\/2023\/10\/21\/zaur_eliyev.jpg\" alt=\"\" title=\"\"><\/p>\n<div id=\"mvp-content-main\">\n<p><strong>Erm\u0259ni yalan\u0131 v\u0259 saxtakarl\u0131qlar\u0131ndan biri d\u0259 Movses Xorenatsi v\u0259 onun m\u00f6vcudlu\u011fudur.<\/strong><\/p>\n<p><strong><a target=\"_blank\" href=\"https:\/\/Millinews.az\" rel=\"noopener\">Millinews.az<\/a><\/strong> <a href=\"https:\/\/axar.az\/news\/kult\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Kult.az<\/a>-a istinad\u0259n x\u0259b\u0259r verir ki, bu s\u00f6zl\u0259ri tarix\u00e7i alim, dosent Zaur \u018fliyev qeyd edib.<\/p>\n<p>Z.\u018fliyev bildirib ki, M.Xorenatsi adl\u0131 t\u0259rc\u00fcm\u0259\u00e7ini erm\u0259nil\u0259r \u00f6z tarix\u015f\u00fcnasl\u0131qlar\u0131n\u0131n atas\u0131 say\u0131rlar:<\/p>\n<p>\u201c\u00c7\u00fcnki bu \u015f\u0259xs \u201cPatmutyun hayots\u201d adl\u0131 bir kitab yaz\u0131b. \u201cPatmutyun hayots\u201d s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si t\u0259rc\u00fcm\u0259d\u0259 he\u00e7 d\u0259 birba\u015fa \u201cHayastan\u0131n tarixi\u201d yox, \u0259slind\u0259 daha \u00e7ox \u201cHaylar\u0131n tarixi\u201d dem\u0259kdir. \u018fvv\u0259la, Xorenatsinin \u201cerm\u0259ni tarixinin atas\u0131\u201d oldu\u011funa \u015fahidlik ed\u0259n n\u0259inki ba\u015fqa xalqlara, h\u0259tta erm\u0259nil\u0259rin \u00f6zl\u0259rin\u0259 aid h\u0259r hans\u0131 yaz\u0131l\u0131 m\u00f6t\u0259b\u0259r bir m\u0259nb\u0259 yoxdur. \u0130lk d\u0259f\u0259 erm\u0259nil\u0259r bu ifad\u0259ni 1794-c\u00fc ild\u0259 Hindistanda \u00e7ap olunan \u201cAzdarar\u201dda adl\u0131 q\u0259zetd\u0259 n\u0259\u015fr edibl\u0259r. Bug\u00fcn\u0259d\u0259k erm\u0259nil\u0259rin biz\u0259 iddia etdikl\u0259ri q\u0259dim erm\u0259ni tarix\u00e7il\u0259rin\u0259 dair \u0259fsan\u0259l\u0259r bo\u015f \u015feydir. Onlar\u0131n erm\u0259ni kimi q\u0259l\u0259m\u0259 verdikl\u0259ri m\u00fc\u0259llifl\u0259r is\u0259 q\u0259dim Alban tarix\u00e7il\u0259ridir. Erm\u0259ni tarix\u00e7isi olan M.Xorenatsi v\u0259 dig\u0259rl\u0259ri uydurma adlar v\u0259 aliml\u0259rdir. G\u00f6rk\u0259mli aliml\u0259r Q.\u015emid, T.Vetter v\u0259 milliyy\u0259tc\u0259 erm\u0259ni olan Q.Xalatyants yaz\u0131rlar ki, \u201cErm\u0259ni tarixi\u201dnin m\u00fc\u0259llifi onunla eyniadl\u0131 m\u0259\u015fhur V \u0259sr t\u0259rc\u00fcm\u0259\u00e7isi deyil, sonuncunun ad\u0131 alt\u0131nda gizl\u0259n\u0259n bir ne\u00e7\u0259 ke\u015fi\u015fdir. G\u00f6rk\u0259mli frans\u0131z \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnas\u0131 A.Karrier 1891-ci ild\u0259 Parisd\u0259 n\u0259\u015fr etdirdiyi \u0259s\u0259rind\u0259 tarixi faktlara s\u00f6yk\u0259n\u0259r\u0259k yaz\u0131rd\u0131 ki, M.Xorenatsi V \u0259srd\u0259 ya\u015famay\u0131b v\u0259 bel\u0259 bir adam olmay\u0131b. D\u00fcnyan\u0131n \u0259n n\u00fcfuzlu Britannika Ensiklopediyas\u0131n\u0131n verdiyi m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, Xorenatsi haqq\u0131nda m\u0259lumat\u0131 \u201cErm\u0259nistan tarixi\u201dnd\u0259 yaz\u0131lan avtobioqrafik m\u0259lumatlardan ba\u015fqa he\u00e7 bir m\u0259nb\u0259d\u0259n tapmaq m\u00fcmk\u00fcn olmay\u0131b.<\/p>\n<p>London Universitetind\u0259 Qafqaz t\u0259dqiqatlar\u0131 professoru, G\u00fcrc\u00fcstan, Erm\u0259nistan v\u0259 Bolqar\u0131stan \u00fczr\u0259 m\u00fct\u0259x\u0259ssis Devid Mar\u015fal Lenqin fikrin\u0259 g\u00f6r\u0259, art\u0131q 1970-ci ill\u0259rin ax\u0131rlar\u0131nda d\u00fcnyada Sovet Erm\u0259nistan\u0131ndan k\u0259narda \u201cErm\u0259nistan tarixi\u201dnin V \u0259sr\u0259 aid oldu\u011funa inanan alim yox idi. M\u00fc\u0259llifin \u201cArmenia: Cradle of Civilization\u201d, \u201cPeoples of the Hills: Ancient Ararat and Caucasus\u201d v\u0259 \u201cThe Armenians: A People in Exile\u201d kitablar\u0131n\u0131 oxuyan bunun \u015fahidi ola bil\u0259r\u201d.<\/p>\n<p>Tarix\u00e7i alim bildirib ki, b\u00fct\u00fcn bu uydurma kitablar Yakop \u015eahamiryan adl\u0131 erm\u0259ninin xidm\u0259tl\u0259ridir:<\/p>\n<p>\u201c1772-ci ild\u0259 Yakop \u015eahamiryan adl\u0131 erm\u0259ni \u00c7enay \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 m\u0259tb\u0259\u0259 yaratm\u0131\u015fd\u0131. D\u00fcnyada ilk erm\u0259ni dilind\u0259 q\u0259zet olan \u201cAzdarar\u201d 1794-c\u00fc ild\u0259 Hindistanda \u00e7ap olunub. Q\u0259zetin n\u0259\u015fr olunmas\u0131nda Aratun \u015eumovyan\u0131n rolu b\u00f6y\u00fck olub. \u201cAzdarar\u201d q\u0259zeti bir ne\u00e7\u0259 s\u0259hif\u0259d\u0259n ibar\u0259t idi. Q\u0259zet \u0259sas\u0259n, Hindistanda ya\u015fayan v\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n erm\u0259ni tacirl\u0259ri g\u00fcnd\u0259lik x\u0259b\u0259rl\u0259r haqda m\u0259lumatland\u0131rmaq m\u0259qs\u0259di da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. \u015eumovyan 1750-ci ild\u0259 \u015eirazda anadan olub. 1789-cu ild\u0259 o, M\u0259dr\u0259sd\u0259 \u00f6z m\u0259tb\u0259\u0259sini yarad\u0131b, orada erm\u0259ni dilind\u0259 s\u0259kkiz kitab n\u0259\u015fr etdirib. H\u0259min vaxt M\u0259dr\u0259sd\u0259 \u015eahamiryan\u0131n m\u0259tb\u0259\u0259si f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi. Lakin \u015eumovyan \u00f6z fikirl\u0259rind\u0259 onunla raz\u0131la\u015fmad\u0131\u011f\u0131ndan onun k\u00f6m\u0259yind\u0259n istifad\u0259 etm\u0259yib. \u015eumovyan Baqramyan, \u015eahamiryan, Hovsep Eminin ictimai-siyasi bax\u0131\u015flar\u0131na b\u0259l\u0259d olsa da, katolikos Simeonun x\u0259ttin\u0259 sadiq idi. O, erm\u0259nil\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn xilas\u0131 erm\u0259ni kils\u0259sinin tarixi \u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259d\u0259ni inki\u015fafda g\u00f6r\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n<p>Bu m\u0259tb\u0259\u0259d\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u0259 \u201cq\u0259dim tarix\u201d yarad\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 kitablar n\u0259\u015fr olunaraq b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya kitabxanalar\u0131na g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdi. Qaynaqlar yaz\u0131r ki, Rusiya il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ri olan Aratun Hindistan\u0131n ingilisl\u0259rin yox, onlar\u0131n idar\u0259 etm\u0259si t\u0259r\u0259fdar\u0131 idi. Rusiyan\u0131 erm\u0259ni xalq\u0131n\u0131n xilas\u0131 kimi g\u00f6r\u00fcrd\u00fc. O, saxta tarixi yazan zaman onu rus dilind\u0259 d\u0259 n\u0259\u015fr etm\u0259k ist\u0259yirdi. Rusiya r\u0259smil\u0259ri \u015eumovyan\u0131n erm\u0259ni-rus layih\u0259l\u0259rini bilib ona d\u0259st\u0259k verm\u0259k ist\u0259yirdi v\u0259 bunun \u00fc\u00e7\u00fcn Xocamal S\u0259f\u0259rian adl\u0131 \u015f\u0259xsin Avropadan M\u0259dr\u0259s\u0259 g\u0259lm\u0259yin\u0259 maddi yard\u0131m edir. Xocamal S\u0259f\u0259rian \u00f6z\u00fc il\u0259 \u00f6z \u201ctarixi \u0259s\u0259rl\u0259rini\u201d v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif t\u0259rc\u00fcm\u0259l\u0259rini, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, Papan\u0131n m\u0259ktubunu g\u0259tirir. Papan\u0131n m\u0259ktubunda erm\u0259nil\u0259r\u0259 tarix yaz\u0131lmas\u0131n\u0131n z\u0259rur\u0259tini qeyd edilirdi.<\/p>\n<p>M\u0259hz bu m\u0259ktubdan sonra 1863-c\u00fc il mart\u0131n 29-da Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tind\u0259 q\u0259bul edil\u0259n \u201cNizamnam\u0259-i Mill\u0259t-i Erm\u0259niyan\u201d adl\u0131 s\u0259n\u0259dd\u0259 yaz\u0131l\u0131r:<\/p>\n<p>\u201cErm\u0259ni kils\u0259si erm\u0259ni mill\u0259tinin kils\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259n can veril\u0259n ruhun yenid\u0259n d\u00fcnyaya g\u0259lm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 v\u00fccuddur. \u018fslind\u0259 erm\u0259ni mill\u0259tind\u0259n, d\u00f6vl\u0259tind\u0259n, tarixind\u0259n deyil, erm\u0259ni kils\u0259si d\u00f6vl\u0259tind\u0259n b\u0259hs etm\u0259k do\u011fru olard\u0131. Erm\u0259ni kils\u0259sinin m\u00f6vcudlu\u011funu qoruya bilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn bir q\u00fcvv\u0259y\u0259, bir d\u00f6vl\u0259t\u0259 ehtiyac\u0131 vard\u0131. Erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti fikrini do\u011furan erm\u0259ni mill\u0259ti deyil, erm\u0259ni kils\u0259sidir\u201d.<\/p>\n<p>M\u0259hz M.Xorenatsi ad\u0131ndan istifad\u0259 ed\u0259n XVIII \u0259srd\u0259 ya\u015fayan bir ne\u00e7\u0259 ke\u015fi\u015fdir ki, kils\u0259d\u0259 oturub uydurma bir tarix yaz\u0131b. Bunu yazan ke\u015fi\u015fl\u0259r \u00e7oxlu saxtakarl\u0131qlar\u0131n\u0131 bel\u0259 gizl\u0259d\u0259 bilm\u0259yibl\u0259r. Bu g\u00fcn erm\u0259nil\u0259r yaz\u0131rlar ki, Xorenatsi Erm\u0259nistan\u0131n Xoren vilay\u0259tind\u0259 anadan olub. Lakin \u201ckitabda\u201d onun Duroperan \u0259yal\u0259tind\u0259 anadan oldu\u011fu qeyd edilir. Bu \u0259razi is\u0259 m\u00fcasir Suriyada F\u0259rat \u00e7ay\u0131 t\u0259r\u0259fl\u0259rd\u0259 bir yerdir, ora is\u0259 Qafqaz yox, Suriyad\u0131r.<br \/>&#13;<br \/>\nNelson Dibvoiz (AB\u015e) v\u0259 Robert Uilyam Tomson (B\u00f6y\u00fck Britaniya) kimi n\u00fcfuzlu tarix\u00e7il\u0259r M.Xorenatsin ad\u0131ndan t\u0259qdim olunan m\u0259lumatlar\u0131n s\u0259hihliyini \u015f\u00fcbh\u0259 alt\u0131na al\u0131b. Tarix\u00e7i \u018fjd\u0259r Ta\u011f\u0131o\u011flu \u201cMoisey Xorenatsi anonim ke\u015fi\u015f m\u00fc\u0259llifidir\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 onun hay kils\u0259si t\u0259r\u0259find\u0259n uydurulmu\u015f bir obraz oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rib.<\/p>\n<p>Bu g\u00fcn d\u0259 t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, d\u00fcnya aliml\u0259ri il\u0259 yana\u015f\u0131, bizim b\u0259zi aliml\u0259r d\u0259 bu n\u0259z\u0259riyy\u0259y\u0259 inan\u0131b Az\u0259rbaycan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 \u0259razisind\u0259 q\u0259dim erm\u0259nil\u0259rin m\u00f6vcud olmas\u0131n\u0131 yaz\u0131rlar\u201d.<\/p>\n<\/p><\/div>\n<p><script>\n        (function (d, s, id) {\n            var js, fjs = d.getElementsByTagName(s)[0];\n            if (d.getElementById(id)) return;\n            js = d.createElement(s);\n            js.id = id;\n            js.src = \"\/\/connect.facebook.net\/az_AZ\/sdk.js#xfbml=1&version=v2.7&appId=\";\n            fjs.parentNode.insertBefore(js, fjs);\n        }(document, 'script', 'facebook-jssdk'));\n    <\/script><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Erm\u0259ni yalan\u0131 v\u0259 saxtakarl\u0131qlar\u0131ndan biri d\u0259 Movses Xorenatsi v\u0259 onun m\u00f6vcudlu\u011fudur. Millinews.az Kult.az-a istinad\u0259n x\u0259b\u0259r verir ki, bu s\u00f6zl\u0259ri tarix\u00e7i alim, dosent Zaur \u018fliyev qeyd edib. Z.\u018fliyev bildirib ki, M.Xorenatsi adl\u0131 t\u0259rc\u00fcm\u0259\u00e7ini erm\u0259nil\u0259r \u00f6z tarix\u015f\u00fcnasl\u0131qlar\u0131n\u0131n atas\u0131 say\u0131rlar: \u201c\u00c7\u00fcnki bu \u015f\u0259xs \u201cPatmutyun hayots\u201d adl\u0131 bir kitab yaz\u0131b. \u201cPatmutyun hayots\u201d s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si t\u0259rc\u00fcm\u0259d\u0259 he\u00e7 d\u0259 birba\u015fa \u201cHayastan\u0131n &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3711,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[],"class_list":["post-3710","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-xeber"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/millitv.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3710","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/millitv.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/millitv.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millitv.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millitv.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3710"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/millitv.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3710\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millitv.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/3711"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/millitv.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3710"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/millitv.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3710"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/millitv.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3710"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}