{"id":19758,"date":"2025-07-07T15:06:48","date_gmt":"2025-07-07T15:06:48","guid":{"rendered":"https:\/\/millitv.net\/?p=19758"},"modified":"2025-07-07T15:06:49","modified_gmt":"2025-07-07T15:06:49","slug":"n%C9%99riman-n%C9%99rimanov-tagiyevin-pul-yardimindan-niy%C9%99-imtina-etmisdi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/millitv.net\/?p=19758","title":{"rendered":"N\u0259riman N\u0259rimanov Ta\u011f\u0131yevin pul yard\u0131m\u0131ndan\u00a0niy\u0259 imtina etmi\u015fdi?"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>\u00d6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus yarad\u0131c\u0131l\u0131q d\u0259st-x\u0259tti il\u0259 se\u00e7il\u0259n g\u00f6rk\u0259mli yaz\u0131\u00e7\u0131 v\u0259 diplomat Yusif V\u0259zir \u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minlinin (1887-1943) XX \u0259sr Az\u0259rbaycan n\u0259sri tarixind\u0259 ilk intellektual m\u00f6vzulu \u0259s\u0259r say\u0131la bil\u0259c\u0259k &#8220;Studentl\u0259r&#8221; roman\u0131n\u0131 yar\u0131m \u0259sr bundan \u0259vv\u0259l &#8211; universitet t\u0259l\u0259b\u0259si oldu\u011fum d\u00f6vrd\u0259 oxumu\u015fdum. T\u0259bii ki, \u0259vv\u0259la, m\u0259nim o zamank\u0131 m\u0259lumat v\u0259 bilik s\u0259viyy\u0259m, el\u0259c\u0259 d\u0259 V\u0259t\u0259n tarixin\u0259 b\u0259l\u0259dliyim (bu is\u0259 obyektiv s\u0259b\u0259bl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 yaln\u0131z \u00f6z\u00fcmd\u0259n as\u0131l\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259 deyildi) \u0259s\u0259ri b\u00fct\u00fcn tutumu, \u0259hat\u0259 dair\u0259si v\u0259 dol\u011funlu\u011fu il\u0259 qavrama\u011fa yet\u0259rli deyildi. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 oxudu\u011fum n\u0259\u015frin ixtisardan xali oldu\u011funa da \u0259min deyil\u0259m. \u00c7\u00fcnki s\u00f6hb\u0259t r\u0259smi ideologiyadan ged\u0259nd\u0259 sovet senzuras\u0131 klassik m\u0259tnin toxunulmazl\u0131\u011f\u0131, s\u0259n\u0259tkar m\u00f6vqeyin\u0259 h\u00f6rm\u0259t v\u0259 s. yarad\u0131c\u0131l\u0131q, \u0259xlaqi-m\u0259n\u0259vi anlay\u0131\u015f m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 he\u00e7 bir \u0259h\u0259miyy\u0259t vermir, m\u0259tn \u00fcz\u0259rind\u0259 ist\u0259diyi n\u00f6v &#8220;redakt\u0259&#8221; apar\u0131rd\u0131. Sovet oxucusunda sual do\u011fura bil\u0259n epizod v\u0259 s\u0259hn\u0259l\u0259r, personajlar\u0131n f\u0259rqli fikir v\u0259 m\u00fclahiz\u0259l\u0259ri senzor qay\u00e7\u0131s\u0131ndan yan ke\u00e7\u0259 bilmirdi.<br><br>Kulis.az Yusif V\u0259zir \u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minlinin &#8220;Studentl\u0259r&#8221; roman\u0131 haqq\u0131nda Vilay\u0259t Quliyevin yazd\u0131\u011f\u0131 &#8220;Studentl\u0259r&#8221; roman\u0131 tariximizin g\u00fczg\u00fcs\u00fc kimi&#8221; adl\u0131 m\u0259qal\u0259nin birinci hiss\u0259sini t\u0259qdim edir.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u0130ki il yar\u0131m \u0259vv\u0259l, Az\u0259rbaycan\u0131n Ukraynadak\u0131 ke\u00e7mi\u015f s\u0259firi, Xalq yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131 Elmira Axundovan\u0131n t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 &#8220;Studentl\u0259r&#8221;in Ukrayna dilind\u0259 \u00e7\u0131xan ilk n\u0259\u015frin\u0259 \u00f6n s\u00f6z yazmal\u0131 oldum. Bu m\u00fcnasib\u0259tl\u0259 roman\u0131 yenid\u0259n, art\u0131q m\u00fc\u0259yy\u0259n gizlinl\u0259r\u0259 b\u0259l\u0259dlik z\u0259minind\u0259, daha diqq\u0259tl\u0259 oxudum. Etiraf edim ki, vaxt\u0131 il\u0259, sad\u0259c\u0259, b\u0259dii \u0259s\u0259r kimi m\u00fctali\u0259 etdiyim &#8220;Studentl\u0259r&#8221;l\u0259 n\u00f6vb\u0259ti t\u0259mas zaman\u0131 qar\u015f\u0131mda yeni bir m\u0259nz\u0259r\u0259 a\u00e7\u0131ld\u0131. XX \u0259srin inqilablar, ictimai-siyasi v\u0259 m\u0259d\u0259ni-m\u0259n\u0259vi t\u0259lat\u00fcml\u0259rl\u0259 z\u0259ngin ilk iki onilliyinin r\u0259ngar\u0259ng, ziddiyy\u0259tli panoram\u0131 f\u0259rqli rakursda g\u00f6zl\u0259rim \u00f6n\u00fcnd\u0259 canland\u0131. 120 il \u0259vv\u0259lki Az\u0259rbaycan g\u0259ncliyinin toplu portretini g\u00f6rd\u00fcm, onlar\u0131 m\u0259\u015f\u011ful ed\u0259n, d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u0259n fikir v\u0259 \u0259m\u0259ll\u0259r d\u00fcnyas\u0131na s\u0259yah\u0259t\u0259 \u00e7\u0131xd\u0131m.<\/p>\n\n\n\n<p>Aralar\u0131nda m\u00fcxt\u0259lif siyasi m\u00f6vqey\u0259, \u00e7e\u015fidli intellektual v\u0259 m\u0259n\u0259vi keyfiyy\u0259tl\u0259r\u0259, d\u0259yi\u015fik sosial z\u0259min\u0259 malik \u015f\u0259xsl\u0259r olsa da, Kiyevd\u0259 t\u0259hsil alan az\u0259rbaycanl\u0131 t\u0259l\u0259b\u0259 m\u00fchiti \u0259ks\u0259riyy\u0259t etibar\u0131 il\u0259 i\u015f\u0131ql\u0131 t\u0259\u0259ss\u00fcrat yarad\u0131r. M\u00fclahiz\u0259l\u0259rind\u0259n, h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rind\u0259n d\u0259 g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, \u00e7oxunun ist\u0259yi, m\u0259ram\u0131 bilik v\u0259 m\u0259n\u0259viyyat\u0131n\u0131n imkan verdiyi d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 yurd t\u0259\u0259ss\u00fcb\u00fc \u00fcz\u0259rind\u0259 k\u00f6kl\u0259nib. Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin sayca \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u0259, torpaqlar\u0131n\u0131n z\u0259nginliyin\u0259, tarixl\u0259rinin q\u0259dimliyin\u0259 r\u0259\u011fm\u0259n, C\u0259nubi Qafqazda apar\u0131c\u0131 m\u00f6vqe tuta bilm\u0259m\u0259l\u0259ri onlar\u0131n izz\u0259tini-n\u0259fsini t\u0259hqir edir. &#8220;Yox mill\u0259timin x\u0259tti bu imzalar i\u00e7ind\u0259!&#8221; xiff\u0259ti il\u0259 k\u0259d\u0259r v\u0259 q\u00fcss\u0259y\u0259 q\u0259rq olsalar da, ruhdan d\u00fc\u015fm\u00fcrl\u0259r. Bu imzan\u0131 atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259hdud t\u0259cr\u00fcb\u0259 v\u0259 imkanlar\u0131 daxilind\u0259 bacard\u0131qlar\u0131 i\u015fl\u0259ri g\u00f6rm\u0259y\u0259, \u0259n az\u0131 t\u0259l\u0259b\u0259 m\u00fchitind\u0259 ictimai fikri h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 g\u0259tirm\u0259y\u0259 can at\u0131rlar.<ins><\/ins><\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><a href=\"https:\/\/kulis.az\/xeber\/media\/leyla-sixlinskaya-anar-dedi-ki-arsin-mal-alana-sen-cekilsen-film-batacaq-61516\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Leyla \u015e\u0131xlinskaya:\u00a0&#8220;Anar dedi ki, &#8220;Ar\u015f\u0131n mal alan&#8221;a s\u0259n \u00e7\u0259kils\u0259n, film batacaq&#8221;<\/a><\/li>\n\n\n\n<li><a href=\"https:\/\/kulis.az\/xeber\/media\/bextiyar-vahabzadenin-100-illiyi-munasibetile-tedbir-kecirildi-61290\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">B\u0259xtiyar Vahabzad\u0259nin 100 illiyi m\u00fcnasib\u0259til\u0259\u00a0t\u0259dbir ke\u00e7irildi<\/a><\/li>\n\n\n\n<li><a href=\"https:\/\/kulis.az\/xeber\/media\/vaqif-poeziya-gunlerinin-vaxti-aciqlandi-61366\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Vaqif Poeziya G\u00fcnl\u0259rinin\u00a0vaxt\u0131 a\u00e7\u0131qland\u0131<\/a><\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Bir araya g\u0259l\u0259nd\u0259 bo\u015f la\u011fla\u011f\u0131dan daha \u00e7ox dind\u0259n, siyas\u0259td\u0259n, sinfi m\u00fcbariz\u0259d\u0259n, erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin &#8220;m\u00fcs\u0259lman&#8221; \u0259haliy\u0259 iddial\u0131-d\u00fc\u015fm\u0259n m\u00fcnasib\u0259tind\u0259n dan\u0131\u015f\u0131rlar. P\u0259d\u0259r\u015fahi-patriarxal ya\u015fam t\u0259rzinin xalq\u0131n aya\u011f\u0131nda buxova, ir\u0259liy\u0259 do\u011fru h\u0259r\u0259k\u0259tind\u0259 mane\u0259y\u0259 \u00e7evrildiyini, &#8220;zind\u0259ganl\u0131q c\u0259ngind\u0259&#8221; (H.Z\u0259rdabi) t\u0259hsil v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tin rolunun g\u00fcnb\u0259g\u00fcn artd\u0131\u011f\u0131n\u0131 yax\u015f\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcrl\u0259r. Kiyevd\u0259n Bak\u0131ya maarif i\u015f\u0131\u011f\u0131, oyan\u0131\u015f v\u0259 t\u0259r\u0259qqi siqnallar\u0131 g\u00f6nd\u0259rm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn milli birlik oca\u011f\u0131 &#8211; &#8220;m\u00fcs\u0259lman t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rin&#8221; Zemlya\u00e7estvosunu (h\u0259myerlil\u0259r t\u0259\u015fkilat\u0131) yarad\u0131rlar. T\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman qad\u0131nlar\u0131n\u0131n ger\u00e7\u0259k azadl\u0131q yollar\u0131 haqda d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrl\u0259r. Dayaqlar\u0131 \u00e7\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f \u00e7arizmin g\u00fcn\u00fcn birind\u0259 s\u00fcqut ed\u0259c\u0259yini anlayaraq milli muxtariyy\u0259t fikri il\u0259 ya\u015fay\u0131rlar. F\u0259hml\u0259, t\u0259xminl\u0259 d\u0259 olsa, m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t qurmaq imkan\u0131 yarananda erm\u0259nil\u0259rin \u00f6z x\u0259bis \u0259m\u0259ll\u0259ri il\u0259 Az\u0259rbaycana v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara quyu qazaca\u011f\u0131n\u0131n f\u0259rqin\u0259 var\u0131rlar. Ona g\u00f6r\u0259 bir q\u0259d\u0259r t\u0259ht\u0259l\u015f\u00fcur \u015f\u0259kild\u0259 olsa da, m\u00fcasir beyn\u0259lxalq h\u00fcququn &#8220;remedial secession&#8221; &#8211; &#8220;xilas namin\u0259 ayr\u0131lmaq&#8221; adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 vasit\u0259 &#8211; h\u0259r\u0259nin \u00f6z milli m\u0259nzilin\u0259 \u00e7\u0259kilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 fikir m\u00fcbadil\u0259si apar\u0131r, iki qon\u015fu xalq\u0131n muxtariyy\u0259tinin yaln\u0131z bu yolla m\u00fcmk\u00fcn olaca\u011f\u0131na inan\u0131rlar. 1905-ci ild\u0259 C\u0259nubi Qafqazda erm\u0259ni-m\u00fcs\u0259lman qar\u015f\u0131durmas\u0131n\u0131n ba\u015flanmas\u0131n\u0131 \u00e7ap h\u00f6kum\u0259tinin g\u0259l\u0259c\u0259k milli istiqlal fikirl\u0259rinin qar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7\u0259km\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 ke\u00e7ilm\u0259z divar say\u0131rlar. Erm\u0259nil\u0259rin bu azadl\u0131q m\u00fcbariz\u0259sind\u0259 m\u0259nf\u0259\u0259tl\u0259ri namin\u0259 \u00e7ar hakimiyy\u0259tinin \u0259lind\u0259 al\u0259t\u0259 \u00e7evrildiyini yax\u015f\u0131 anlay\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n<p>Romandak\u0131 hadis\u0259l\u0259r tarix\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 ekskurslar istisna olunarsa, t\u0259xmin\u0259n 1910-1915-ci ill\u0259ri \u0259hat\u0259 edir. Kiyevd\u0259ki az\u0259rbaycanl\u0131 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 onlar\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259n milli \u0259qid\u0259y\u0259 malik, ictimai bax\u0131mdan f\u0259al n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri V\u0259t\u0259nd\u0259 ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259ri diqq\u0259tl\u0259 izl\u0259yir, t\u0259hlil edib d\u0259y\u0259rl\u0259ndirm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Ad \u00e7\u0259km\u0259d\u0259n, daha do\u011frusu, bir q\u0259d\u0259r d\u0259yi\u015fdirilmi\u015f ad v\u0259 soyadlar \u0259sas\u0131nda ayr\u0131-ayr\u0131 ger\u00e7\u0259k \u015f\u0259xsl\u0259r v\u0259 onlar\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti m\u00fczakir\u0259 obyektin\u0259 \u00e7evrilir, m\u00fch\u00fcm hadis\u0259l\u0259r\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildirilir.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259lumats\u0131z oxucu, b\u0259lk\u0259 d\u0259, bel\u0259 epizodlara \u00fcmumi s\u00fcjet x\u0259ttinin bir hiss\u0259si, yaxud roman q\u0259hr\u0259manlar\u0131n\u0131n s\u0259rb\u0259st m\u00fclahiz\u0259l\u0259ri kimi baxa bil\u0259r. D\u00f6vr\u00fcn hadis\u0259l\u0259ri kontekstind\u0259 g\u00f6t\u00fcrd\u00fckd\u0259 is\u0259 burada b\u0259lli tarixi k\u0259simd\u0259 c\u0259miyy\u0259t h\u0259yat\u0131ndak\u0131 real hadis\u0259l\u0259rd\u0259n, real \u015f\u0259xsl\u0259rd\u0259n s\u00f6hb\u0259t getdiyini, c\u0259miyy\u0259tin onlar\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rin\u0259 pozitiv, yaxud neqativ m\u00fcnasib\u0259tinin n\u00fcmayi\u015fini g\u00f6rm\u0259m\u0259k olmur.<\/p>\n\n\n\n<p><img decoding=\"async\" alt=\"\" src=\"https:\/\/525.az\/img\/pics\/large\/2024-07\/318833_gpd6fqgzht.jpg\" title=\"\">M\u0259s\u0259l\u0259n, \u0259s\u0259rd\u0259ki personajlardan biri &#8211; C\u0259lal s\u00f6hb\u0259t \u0259snas\u0131nda t\u0259l\u0259b\u0259 dostlar\u0131na son zamanlarda Bak\u0131da c\u0259r\u0259yan ed\u0259n v\u0259 \u015f\u0259h\u0259r \u0259halisinin diqq\u0259tini \u00e7\u0259k\u0259n q\u0259rib\u0259 olaylardan s\u00f6z a\u00e7araq deyir: &#8220;M\u0259nim b\u0259dbin olma\u011fa haqq\u0131m var, \u00e7\u00fcnki savads\u0131z bir milyoner t\u00fcrk ziyal\u0131s\u0131n\u0131 r\u00fcsvay edir, \u00f6z\u00fc d\u0259 ziyal\u0131lar \u0259li il\u0259. M\u0259s\u0259l\u0259 d\u0259 ziyal\u0131lar aras\u0131nda olan, ziddiyy\u0259td\u0259n do\u011fur. Bilirsiniz ki, 1905-d\u0259n ba\u015flayaraq A\u011fab\u0259yin \u015f\u00f6hr\u0259ti Az\u0259rbaycanda artma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. Bu adam biri t\u00fcrkc\u0259, biri rusca Bak\u0131da g\u00fcnd\u0259lik iki q\u0259zet n\u0259\u015fr edirdi, bir \u00e7ox c\u0259miyy\u0259tin ba\u015f\u0131nda durmu\u015fdu, &#8220;Difai&#8221; kimi Az\u0259rbaycana muxtariyy\u0259t t\u0259l\u0259b ed\u0259n komit\u0259 d\u0259 bunun i\u015fi idi. Qo\u00e7ulu\u011fu qald\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn &#8220;Hiday\u0259t&#8221; c\u0259miyy\u0259ti t\u0259\u015fkil ed\u0259n d\u0259 A\u011fab\u0259y idi. Bu adam\u0131n n\u00fcfuzunu t\u0259s\u0259vv\u00fcr ediniz: s\u00fcnnil\u0259rl\u0259 \u015fi\u0259l\u0259ri bar\u0131\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u015e\u0259kiy\u0259 g\u0259ldikd\u0259 \u015f\u0259h\u0259rin b\u00fct\u00fcn \u0259halisi onu qar\u015f\u0131lama\u011fa \u00e7\u0131xm\u0131\u015f v\u0259 &#8220;La-ilah\u0259-illallah, A\u011fab\u0259y r\u0259sulillah&#8221;, &#8211; dey\u0259 ba\u011f\u0131rm\u0131\u015f. A\u011fab\u0259yin bu n\u00fcfuzu mill\u0259tp\u0259r\u0259stliyi inhisar\u0131nda saxlama\u011fa qalx\u0131\u015fan \u018fliyarb\u0259yi rahat buraxm\u0131rd\u0131. \u018fliyarb\u0259y Ta\u011f\u0131yevin sadiq qullar\u0131ndan idi v\u0259 onun na\u015firi-\u0259fkar\u0131 olan rusca &#8220;Kaspi&#8221; q\u0259zet\u0259sinin ba\u015f\u0131nda dururdu. \u018fliyarb\u0259y Ta\u011f\u0131yevin kapital\u0131na istinad etdiyi kimi, A\u011fab\u0259y d\u0259 milyoner Murtuza (Murtuza Muxtarov n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur &#8211; V.Q.) s\u00f6yk\u0259nirdi. R\u0259qab\u0259t sah\u0259sind\u0259 bir-biri il\u0259 \u00e7arp\u0131\u015fan milyonerl\u0259rl\u0259 b\u0259rab\u0259r, onlar\u0131n \u0259traf\u0131na toplanan ziyal\u0131lar da \u00e7arp\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Mill\u0259tp\u0259r\u0259stliy\u0259 bax\u0131rs\u0131n\u0131zm\u0131?.. Behbudov m\u0259s\u0259l\u0259si \u018fliyarb\u0259yin d\u00fcz\u0259ltdiyi bir intriqa idi. O zaman Bak\u0131da m\u0259kt\u0259b, teatr, m\u0259tbuat, c\u0259miyy\u0259tl\u0259r sah\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259nl\u0259rin \u0259ks\u0259ri Qaraba\u011fdan g\u0259lm\u0259 ziyal\u0131lar idi. A\u011fab\u0259y v\u0259 Behbudov da qaraba\u011fl\u0131 idil\u0259r. \u018fliyarb\u0259y mill\u0259tp\u0259r\u0259stlik inhisar\u0131n\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ortaya bir bak\u0131l\u0131-qaraba\u011fl\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259si sald\u0131. H\u0259m d\u0259 bunun t\u0259m\u0259lini &#8220;Bak\u0131 pad\u015fah\u0131&#8221; Ta\u011f\u0131yevin evind\u0259 atd\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 \u018fliyarb\u0259y A\u011fab\u0259y d\u0259st\u0259sin\u0259 q\u0259l\u0259b\u0259 \u00e7ald\u0131&#8230; Q\u0259rib\u0259 buras\u0131d\u0131r ki, \u018fliyarb\u0259yin \u00f6z\u00fc tiflisli idi&#8230;&#8221;<\/p>\n\n\n\n<p>R\u00fcst\u0259m b\u0259y onun s\u00f6zl\u0259rin\u0259 q\u00fcvv\u0259t ver\u0259r\u0259k deyir: &#8220;B\u0259s n\u0259? Ax\u0131rda Behbudov Qaraba\u011fa getm\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldu, A\u011fab\u0259yi \u0259vv\u0259l klubda d\u00f6yd\u00fcl\u0259r, sonra Ta\u011f\u0131yev \u00e7a\u011f\u0131r\u0131b Qafqaz\u0131 t\u0259rk etm\u0259sini t\u0259l\u0259b etdi. A\u011fab\u0259yin T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 f\u0259rar etm\u0259sinin s\u0259b\u0259bi budur. \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259nin &#8220;F\u00fcyuzat&#8221; jurnal\u0131n\u0131 Ta\u011f\u0131yev n\u0259\u015fr edirdi, Sultan \u018fbd\u00fclh\u0259midin i\u015far\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 Ta\u011f\u0131yev bu jurnal\u0131 qapam\u0131\u015fd\u0131. T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 h\u00fcrriyy\u0259t elan olunar-olunmaz H\u00fcseynzad\u0259 d\u0259 oraya getdi&#8230; M\u0259nim e\u015fitdiyim\u0259 g\u00f6r\u0259, A\u011fab\u0259yin Qafqazdan getm\u0259sinin s\u0259b\u0259bi &#8220;Difai&#8221; m\u0259s\u0259l\u0259si olmu\u015f, \u00e7\u00fcnki &#8220;Difai&#8221; terror g\u00fcc\u00fc il\u0259 z\u0259nginl\u0259rd\u0259n pul t\u0259l\u0259b etm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. H\u0259tta Musa Na\u011f\u0131yevi o\u011furlay\u0131b, y\u00fcz min manat ald\u0131qdan sonra buraxm\u0131\u015fd\u0131lar. T\u0259biidir ki, Ta\u011f\u0131yev t\u0259\u015fvi\u015f\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f v\u0259 A\u011fab\u0259yin getm\u0259sini t\u0259l\u0259b etmi\u015f. Yad\u0131mdad\u0131r, A\u011fab\u0259y \u015eu\u015faya g\u0259lmi\u015fdi. Orada &#8220;Difai&#8221; komit\u0259si t\u0259\u015fkil etm\u0259k ist\u0259di, tacirl\u0259r \u0259vv\u0259l etiraz etdil\u0259r. Bir ax\u015fam camaat\u0131 G\u00f6vh\u0259r a\u011fa m\u0259scidin\u0259 toplad\u0131. Birinci erm\u0259ni-t\u00fcrk vuru\u015fmas\u0131ndan bir az ke\u00e7mi\u015fdi. V\u0259ziyy\u0259t olduqca g\u0259rgin idi. Erm\u0259nil\u0259r \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n altm\u0131\u015f araba arvad-u\u015faq toplay\u0131b, ba\u015fqa \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r\u0259 g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdil\u0259r, yeni vuru\u015fmaya haz\u0131rla\u015fd\u0131qlar\u0131 duyulurdu. Do\u011frudan da, bir il sonra \u015fidd\u0259tli vuru\u015fma oldu. Bel\u0259 h\u0259y\u0259canl\u0131 bir zamanda A\u011fab\u0259yin \u015f\u0259h\u0259r\u0259 g\u0259lm\u0259si kimi f\u0259r\u0259h\u0259, kimi d\u0259 qay\u011f\u0131ya salm\u0131\u015fd\u0131. A\u011fab\u0259y m\u0259scidd\u0259 uzun bir nitq s\u00f6yl\u0259di, \u015eu\u015fan\u0131n Zaqafqaziya t\u00fcrkl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck m\u0259nas\u0131 oldu\u011funu anlatd\u0131, dedi: &#8220;\u015eu\u015fa bir qalad\u0131r, bura \u0259ld\u0259n gets\u0259, \u00e7oluq-\u00e7ocu\u011fumuzu g\u00f6t\u00fcr\u00fcb, Araz\u0131 o taya ke\u00e7m\u0259kd\u0259n ba\u015fqa bir \u00e7ar\u0259miz qalm\u0131r&#8230;&#8221; Sonra &#8220;Difai&#8221; m\u0259s\u0259l\u0259sini a\u00e7d\u0131 v\u0259 gizli bir t\u0259\u015fkilat yapaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259di. Tacirl\u0259r \u0259l-aya\u011fa d\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r, terror g\u00fcc\u00fc il\u0259 pul t\u0259l\u0259b edilm\u0259sind\u0259n qorxub, raz\u0131l\u0131q verm\u0259dil\u0259r. A\u011fab\u0259y \u0259s\u0259bi bir adamd\u0131r, k\u00fcs\u00fcb getdi. Sabah tezd\u0259n camaat t\u00f6k\u00fcl\u00fcb qap\u0131s\u0131na g\u0259lmi\u015fdi, on mind\u0259n art\u0131q adam vard\u0131. &#8220;Bizi hara qoyub gedirs\u0259n?&#8221; &#8211; dey\u0259 ba\u011f\u0131r\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. N\u0259hay\u0259t, A\u011fab\u0259y komit\u0259 t\u0259\u015fkil etm\u0259mi\u015f getm\u0259y\u0259c\u0259yini bildirib, camaat\u0131 sakit etdi&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p>Ba\u015fqa bir t\u0259l\u0259b\u0259 A\u011fab\u0259yin m\u00fcbariz\u0259 \u00fcsulunu, x\u00fcsusi il\u0259 m\u00fcs\u0259lman birliyin\u0259 nail olmaqla ba\u011fl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rini q\u0259bul etm\u0259diyini bildir\u0259r\u0259k deyir: &#8220;Qo\u00e7aql\u0131\u011f\u0131na qo\u00e7aq idi, ancaq&#8230; Tutulan yol d\u00fcz deyildi. \u018fvv\u0259la, A\u011fab\u0259y ittihadi-islam m\u0259fkur\u0259si da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131: N\u0259 q\u0259d\u0259r bo\u015f bir m\u0259fkur\u0259! \u0130kinci, &#8220;Da\u015fnaks\u00fctyuna&#8221; qar\u015f\u0131 &#8220;Difai&#8221; il\u0259 \u00e7\u0131xmaq qan\u0131 qanla yumaq dem\u0259k idi. Madam ki, avtonomiya \u00fc\u00e7\u00fcn etnoqrafi h\u00fcdud m\u0259s\u0259l\u0259si meydana \u00e7\u0131x\u0131rd\u0131, bunu bir erm\u0259ni-t\u00fcrk m\u00fc\u015favir\u0259si \u00e7a\u011f\u0131r\u0131b s\u00fclhl\u0259 h\u0259ll etm\u0259k olmazd\u0131m\u0131?&#8221; \u00c7ingiz is\u0259 onun fikirl\u0259ri il\u0259 raz\u0131la\u015fmayaraq yuxar\u0131da qeyd etdiyim &#8220;xilas namin\u0259 ayr\u0131lma&#8221; fikrini ortaya at\u0131r: &#8220;Bu \u0259ng\u0259l m\u0259s\u0259l\u0259dir. G\u0259r\u0259k t\u00fcrk aras\u0131ndak\u0131 erm\u0259nil\u0259r erm\u0259ni aras\u0131na, erm\u0259ni aras\u0131ndak\u0131 t\u00fcrkl\u0259r t\u00fcrk aras\u0131na ke\u00e7\u0259ydi. \u00c7ar h\u00f6kum\u0259ti buna raz\u0131 olmazd\u0131. Bu, avtonomiyaya haz\u0131rl\u0131q dem\u0259k idi. \u00c7ar siyas\u0259ti bu avtonomiya m\u0259s\u0259l\u0259sini bo\u011fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u00fcrk-erm\u0259ni d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyini m\u0259xsusi k\u00f6r\u00fckl\u0259yirdi&#8230;&#8221;<\/p>\n\n\n\n<p>T\u0259l\u0259b\u0259 dostlar\u0131n\u0131n fikir al\u0131\u015f-veri\u015find\u0259n m\u0259mnun qalm\u0131\u015f R\u00fcst\u0259mb\u0259yin d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259li \u00fcz\u00fcnd\u0259 bir f\u0259r\u0259h ifad\u0259si yaran\u0131r. B\u00fct\u00fcn ziddiyy\u0259tl\u0259r\u0259 r\u0259\u011fm\u0259n, g\u0259l\u0259c\u0259kl\u0259 ba\u011fl\u0131 i\u015f\u0131ql\u0131, inaml\u0131 \u00fcmidl\u0259rini dostlar\u0131 il\u0259 payla\u015f\u0131r: &#8220;Ah, bizim ziyal\u0131lar\u0131n tarixi yaz\u0131lsa da: ittihadi-islam, Turan&#8230; min bir \u00e7arp\u0131\u015fma&#8230; Ke\u00e7il\u0259n yollar\u0131n b\u00f6y\u00fck q\u00fcsurlar\u0131na baxmayaraq, ax\u0131rda \u00f6z do\u011fma \u00f6lk\u0259mizin siyasi, iqtisadi, m\u0259d\u0259ni ehtiyaclar\u0131na d\u00f6n\u0259c\u0259yik, erm\u0259nil\u0259rl\u0259 d\u0259 bar\u0131\u015f\u0131q yolu bulaca\u011f\u0131q&#8230; Bunlar olacaq. Xalq\u0131m\u0131za fayda ver\u0259c\u0259k ziyal\u0131lar da yeti\u015f\u0259c\u0259k. Bu da m\u00fctl\u0259q olacaq! Ancaq C\u0259lal kimi b\u0259dbin olma\u011fa da g\u0259lm\u0259z: m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 do\u011fru yeni add\u0131m atan xalqlar\u0131n tarixind\u0259 d\u0259 bel\u0259 \u015feyl\u0259r olmu\u015fdur. Yeni yeti\u015f\u0259nl\u0259r yax\u015f\u0131 olarlar&#8221; &#8211; dey\u0259 m\u00fcbahis\u0259y\u0259 nikbin notlarla yekun vurur.<\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259 uzun iqtibasa g\u00f6r\u0259 oxucudan \u00fczrxahl\u0131q ed\u0259r\u0259k t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rin s\u00f6hb\u0259tind\u0259 toxunulan \u015f\u0259xsl\u0259r v\u0259 olaylarla ba\u011fl\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirm\u0259k ist\u0259rdim. Hadis\u0259l\u0259rin t\u0259qdimi zaman v\u0259 mahiyy\u0259t bax\u0131m\u0131ndan d\u0259qiqliyi il\u0259 se\u00e7ilmir. Bunu m\u00fc\u0259llifd\u0259n t\u0259l\u0259b etm\u0259k d\u0259 d\u00fczg\u00fcn olmazd\u0131. \u00c7\u00fcnki o, tarix d\u0259rsliyi yox, b\u0259dii \u0259s\u0259r yazm\u0131\u015fd\u0131. M\u0259\u015fhur xeyriyy\u0259\u00e7i-z\u0259ngin, &#8220;mill\u0259t atas\u0131&#8221; kimi tan\u0131nan Hac\u0131 Zeynalabdin Ta\u011f\u0131yev \u00f6z ad\u0131 il\u0259 t\u0259qdim olunur v\u0259 burada \u0259lav\u0259 izahata ehtiyac yoxdur. Eyni s\u00f6zl\u0259ri milli \u0259d\u0259bi-m\u0259d\u0259ni fikir tariximizd\u0259 yeni ideya istiqam\u0259tinin tribunas\u0131na \u00e7evrilmi\u015f &#8220;F\u00fcyuzat&#8221; m\u0259cmu\u0259sinin qurucusu v\u0259 redaktoru \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 haqda da dem\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>A\u011fab\u0259y &#8211; t\u0259bii ki, XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259ki Bak\u0131, b\u00fct\u00fcnl\u00fckd\u0259 C\u0259nubi Qafqaz m\u00fchitinin \u0259n narahat, dinamik, haqs\u0131zl\u0131qlara qar\u015f\u0131 bar\u0131\u015fmaz m\u00f6vqe tutan \u0259d\u0259bi-ictimai simalar\u0131ndan \u018fhm\u0259d A\u011fao\u011fludur. &#8220;Kaspi&#8221; q\u0259zetinin redaktoru tiflisli \u018flyar b\u0259y ad\u0131 alt\u0131nda is\u0259 ilk bax\u0131\u015fdan da g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, g\u00f6rk\u0259mli ictimai-siyasi xadim, Rusiya m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n lideri \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. H\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259, xalq\u0131n oyanmas\u0131na, maarifl\u0259nm\u0259sin\u0259 m\u00fch\u00fcm t\u00f6hf\u0259 vermi\u015f &#8220;Kaspi&#8221;, &#8220;H\u0259yat&#8221; kimi n\u0259\u015frl\u0259ri Hac\u0131 Zeynalabdin maliyy\u0259l\u0259\u015fdirmi\u015fdi. Milli m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259ki sa\u011flam, d\u00f6y\u00fc\u015fk\u0259n m\u00f6vqeyi bax\u0131m\u0131ndan onlardan geri qalmayan &#8220;\u0130r\u015fad&#8221;, &#8220;T\u0259r\u0259qqi&#8221; q\u0259zetl\u0259ri is\u0259 ba\u015fqa bir xeyriyy\u0259\u00e7i z\u0259nginin &#8211; Murtuza Muxtarovun puluna \u00e7\u0131x\u0131rd\u0131. O da h\u0259qiq\u0259tdir ki, \u018fhm\u0259d A\u011fao\u011flunun h\u0259m mill\u0259t atas\u0131 Hac\u0131, h\u0259m d\u0259 &#8220;Kaspi&#8221;d\u0259 birg\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 \u018flim\u0259rdan b\u0259yl\u0259 b\u0259z\u0259n a\u00e7\u0131q m\u00fcst\u0259viy\u0259 \u00e7\u0131xan ciddi fikir ayr\u0131l\u0131qlar\u0131, s\u0259rt m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259ri olmu\u015fdu. Bu m\u00f6vzu il\u0259 ba\u011fl\u0131 vaxt\u0131 il\u0259 &#8220;\u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov &#8211; \u018fhm\u0259d A\u011fao\u011flu: problemli dostluq&#8221; adl\u0131 polemik yaz\u0131mda geni\u015f s\u00f6z a\u00e7d\u0131\u011f\u0131mdan t\u0259krara ehtiyac duymuram.<\/p>\n\n\n\n<p>Sad\u0259c\u0259, diqq\u0259ti ona \u00e7\u0259km\u0259k ist\u0259yir\u0259m ki, mill\u0259tini sev\u0259n z\u0259ngin \u015f\u0259xsin, yaxud \u015f\u0259xsl\u0259rin v\u0259saiti hesab\u0131na q\u0259zet v\u0259 kitab n\u0259\u015fri, m\u0259d\u0259ni-ictimai t\u0259dbirl\u0259rin t\u0259\u015fkili d\u00f6vr\u00fcn Az\u0259rbaycan c\u0259miyy\u0259tind\u0259 &#8220;yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n kapitalistin pul kis\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131&#8221; (Lenin) sindromunu ortaya \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131. \u0130lk q\u0259zetimiz &#8220;\u018fkin\u00e7i&#8221; bel\u0259 as\u0131l\u0131l\u0131qdan qism\u0259n (do\u011frudur, onun n\u0259\u015fri \u00fc\u00e7\u00fcn ilkin kapital\u0131 Abdulla a\u011fa Bak\u0131xanov vermi\u015fdi) azad idi. XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 is\u0259 v\u0259ziyy\u0259t f\u0259rqli \u015f\u0259kil alm\u0131\u015fd\u0131. H\u00f6kum\u0259tin m\u0259tbuata, x\u00fcsus\u0259n 1905-ci il inqilab\u0131n\u0131n \u0259rs\u0259y\u0259 g\u0259tirdiyi v\u0259 m\u00f6vcudlu\u011funa zorla d\u00f6zd\u00fcy\u00fc &#8220;m\u00fcs\u0259lman m\u0259tbuat\u0131na&#8221; m\u00fcnasib\u0259ti q\u0259tiyy\u0259n dostan\u0259 deyildi. Senzura t\u0259l\u0259bl\u0259ri s\u0259rtl\u0259\u015fdirilmi\u015fdi. K\u00f6n\u00fcll\u00fc \u015feytan\u00e7\u0131l\u0131q v\u0259zif\u0259sini \u00fcz\u0259rl\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u0259n erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin \u0259l-qolu daha da a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 Bak\u0131, G\u0259nc\u0259, \u0130r\u0259van, yaxud Tiflisd\u0259 q\u0259zet, kitab, teatr tama\u015fas\u0131, xeyriyy\u0259\u00e7ilik v\u0259 dig\u0259r milli-m\u0259d\u0259ni t\u0259dbirl\u0259r\u0259 v\u0259sait ay\u0131ran \u015f\u0259xs \u00f6z\u00fcn\u00fc qorumaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259m d\u0259 qeyri-r\u0259smi senzor v\u0259zif\u0259sini yerin\u0259 yetirm\u0259li olurdu.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Kaspi&#8221;d\u0259 ictimai borca m\u00fcnasib\u0259td\u0259n qaynaqlanan epizodik \u018fhm\u0259d A\u011fayev &#8211; Top\u00e7uba\u015fov m\u00fcnaqi\u015f\u0259si &#8220;H\u0259yat&#8221; q\u0259zetind\u0259 birg\u0259 \u00e7al\u0131\u015fd\u0131qlar\u0131 d\u00f6vrd\u0259 daha k\u0259skin xarakter alm\u0131\u015fd\u0131. M\u0259lum oldu\u011fu kimi, XX y\u00fczilliyin bu ilk Az\u0259rbaycan dilli q\u0259zetinin imtiyaz sahibi H.Z.Ta\u011f\u0131yev, na\u015firi \u018f.Top\u00e7uba\u015fov, redaktorlar\u0131 is\u0259 \u018f.A\u011fayevl\u0259 \u018f.H\u00fcseynzad\u0259 idi. S\u0259rb\u0259st yarad\u0131c\u0131 f\u0259rdl\u0259r kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n, he\u00e7 kimd\u0259n as\u0131l\u0131l\u0131qlar\u0131 v\u0259 \u015f\u0259xsi planda h\u0259r hans\u0131 t\u0259h\u0259dd\u00fcdl\u0259ri olmayan h\u0259mkarlar\u0131 il\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 \u018flim\u0259rdan b\u0259y imtiyaz sahibi qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n d\u0259 redaksiyada &#8220;Ta\u011f\u0131yevin adam\u0131&#8221; kimi tan\u0131n\u0131rd\u0131. \u018fslind\u0259 d\u0259, bel\u0259 idi &#8211; &#8220;mill\u0259t atas\u0131&#8221; \u00f6n\u00fcnd\u0259ki cavabdehlik na\u015firin \u00fcz\u0259rin\u0259 bir s\u0131ra ciddi v\u0259zif\u0259l\u0259r qoyurdu. O, t\u0259kc\u0259 q\u0259zeti deyil, xeyirxah Hac\u0131n\u0131n t\u0259miz ad\u0131n\u0131, hakimiyy\u0259t dair\u0259l\u0259ri il\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin loyall\u0131\u011f\u0131n\u0131 qoruma\u011f\u0131 da \u00f6z\u00fcn\u0259 borc bilirdi. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n d\u0259 problemli ictimai-siyasi hadis\u0259l\u0259r\u0259, rus administrasiyas\u0131n\u0131n atd\u0131\u011f\u0131 bu v\u0259 ya dig\u0259r add\u0131ma, verdiyi q\u0259rara m\u00fcnasib\u0259td\u0259 dostlar\u0131 il\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 b\u0259z\u0259n bar\u0131\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 m\u00f6vqe tutma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, ehtiyatl\u0131 davranma\u011f\u0131 daha m\u0259qbul say\u0131rd\u0131. Q\u0131sa m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 &#8220;H\u0259yat&#8221;\u0131 erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259ri v\u0259 Qafqaz cani\u015finliyin\u0259 qar\u015f\u0131 ideoloji m\u00fcbariz\u0259nin tribunas\u0131na \u00e7evir\u0259n s\u0259rt, \u00e7\u0131l\u011f\u0131n t\u0259bi\u0259tli \u018fhm\u0259d b\u0259y is\u0259 bel\u0259 yana\u015fma il\u0259 q\u0259tiyy\u0259n raz\u0131la\u015fm\u0131rd\u0131. M\u00fcnaqi\u015f\u0259 d\u0259 buradan qaynaqlan\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>1905-ci ilin oktyabr\u0131nda bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcnl\u00fcy\u0259 dinc\u0259lm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn getdiyi M\u0259rd\u0259kan k\u0259ndind\u0259n \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259y\u0259 frans\u0131zca (t\u0259bii ki, m\u0259xfiliyi qorumaqdan \u00f6tr\u00fc!) yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubda \u018f.A\u011fao\u011flu b\u0259y bir t\u0259r\u0259fd\u0259n imtiyaz sahibi, o biri t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259 na\u015firl\u0259 aralar\u0131nda yaranan fikir ayr\u0131l\u0131qlar\u0131na toxunaraq ortaya bel\u0259 bir m\u00f6vqe qoyurdu:<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Q\u0259zetin d\u00fcn\u0259nki say\u0131ndan \u00fcz\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcm. Bug\u00fcnk\u00fc say is\u0259 o q\u0259d\u0259r raz\u0131 sald\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>M\u0259ni d\u0259st\u0259kl\u0259diyin \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr edir\u0259m. Bu, \u015f\u0259xsi bir sevgi n\u00fcmayi\u015fi deyil. Xeyr! B\u00fct\u00fcn m\u0259s\u0259l\u0259 s\u0259rv\u0259t, s\u0259rmay\u0259, yaxud ba\u015fqa yolla, bir s\u00f6zl\u0259, pul hesab\u0131na g\u00fcc sahibin\u0259 \u00e7evrilm\u0259k ist\u0259y\u0259n kobud bir adamla azad v\u0259 m\u00fcst\u0259qil olma\u011fa can atan bilikli, bacar\u0131ql\u0131 insanlar aras\u0131ndak\u0131 u\u00e7urumdad\u0131r. Azad, s\u0259rb\u0259st olma\u011f\u0131 bacarmaq laz\u0131md\u0131r. H\u0259l\u0259 d\u00fcn\u0259n\u0259 q\u0259d\u0259r ticar\u0259tl\u0259 u\u011fra\u015fm\u0131\u015f v\u0259 bu g\u00fcn ancaq bank sahibi d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sin\u0259 malik bir \u015f\u0259xsin mayas\u0131nda duy\u011fu v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 dayanan bel\u0259 b\u00f6y\u00fck, m\u00fcq\u0259dd\u0259s davaya qar\u0131\u015fmas\u0131na g\u00f6z yummamal\u0131y\u0131q&#8221;&nbsp;<em>(se\u00e7m\u0259 m\u0259nimdir V.Q.).<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;D\u00fcn\u0259n\u0259 q\u0259d\u0259r ticar\u0259tl\u0259 u\u011fra\u015fan&#8221;, &#8220;pul hesab\u0131na g\u00fcc sahibin\u0259 \u00e7evril\u0259n&#8221;, &#8220;bank sahibi d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sin\u0259 malik \u015f\u0259xs&#8221; t\u0259yinl\u0259ri he\u00e7 \u015f\u00fcbh\u0259siz, Hac\u0131 Zeynalabdin bar\u0259sind\u0259dir. Pulu \u00f6d\u0259y\u0259nin musiqini d\u0259 sifari\u015f verm\u0259k haqq\u0131na malik olmas\u0131 prinsipini q\u0259bul etm\u0259y\u0259n \u018fhm\u0259d b\u0259y, g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, Hac\u0131n\u0131n q\u0259zetin yarad\u0131c\u0131l\u0131q m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 qar\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n, n\u0259\u015frin m\u00f6vzu, m\u00f6vqe v\u0259 istiqam\u0259tin\u0259 h\u0259r hans\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 m\u00fcdaxil\u0259sinin \u0259leyhin\u0259 idi. &#8220;M\u00fcdaxil\u0259&#8221; is\u0259 he\u00e7 \u015f\u00fcbh\u0259siz, Hac\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fc deyil, ona daha yax\u0131n olan v\u0259 na\u015fir kimi m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131yan \u018flim\u0259rdan b\u0259y vasit\u0259si il\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilirdi.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Studentl\u0259r&#8221; roman\u0131nda haqq\u0131nda narahatl\u0131qla s\u00f6z a\u00e7\u0131lan &#8220;t\u00fcrk ziyal\u0131s\u0131-milyoner&#8221; qar\u015f\u0131durmas\u0131 t\u0259bii ki, h\u0259r k\u0259sd\u0259n \u00f6nc\u0259 \u018fhm\u0259d b\u0259yl\u0259 H.Z.Ta\u011f\u0131yevin m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin\u0259 aid idi. \u00c7\u00fcnki Hac\u0131 il\u0259 ilk m\u00fcnaqi\u015f\u0259 onun aras\u0131nda olmu\u015fdu. Gizli deyil ki, o d\u00f6vrd\u0259 yarad\u0131c\u0131 milli ziyal\u0131lar xeyirxah Bak\u0131 z\u0259nginin\u0259 yax\u0131n olma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. Bu yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131n \u0259sas\u0131nda is\u0259 hans\u0131sa \u015f\u0259xsi m\u0259nf\u0259\u0259t g\u00fcdm\u0259kd\u0259n daha \u00e7ox Hac\u0131n\u0131n yard\u0131m\u0131 il\u0259 teatr, maarif, n\u0259\u015friyyat sah\u0259sind\u0259ki planlar\u0131n ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdirilm\u0259si dayan\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/525.az\/img\/pics\/large\/2024-07\/318834_e50s50fefv.jpg\" alt=\"\" title=\"\"><\/figure>\n\n\n\n<p>N\u0259riman N\u0259rimanov 1900-cu ild\u0259 &#8220;Hac\u0131 Zeynalabdin Ta\u011f\u0131yevin 50 illik m\u0259i\u015f\u0259ti v\u0259 c\u0259ma\u0259t\u0259 xidm\u0259tl\u0259ri&#8221; adl\u0131 kitab \u00e7ap etdirmi\u015fdi. \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayevin \u00f6z\u00fcn\u00fcn 1902-ci ild\u0259 n\u0259\u015fr olunan, fanatik din xadiml\u0259rini h\u0259d\u0259f alan &#8220;Axund, islam v\u0259 hatif\u00fclqeyb&#8221; \u0259s\u0259ri Hac\u0131ya m\u00fcraci\u0259tl\u0259 a\u00e7\u0131l\u0131rd\u0131. M\u00fc\u0259llif yaz\u0131rd\u0131: &#8220;C\u0259nab Hac\u0131! Sizin m\u00fcs\u0259lmanlar bar\u0259sind\u0259 etdiyiniz h\u00fcmm\u0259ti-ali v\u0259 t\u0259la\u015fi-p\u0259s\u0259ndid\u0259 h\u0259r k\u0259s\u0259 m\u0259lumdur. Bu yolla n\u0259 z\u0259hm\u0259t v\u0259 h\u00fcmm\u0259t v\u0259 n\u0259 x\u0259rcl\u0259r \u00e7\u0259kmisiniz, h\u0259r g\u00fcn m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur. Burada m\u0259kt\u0259b g\u00fc\u015fad\u0131, orada f\u0259qir, m\u00fch\u0259ssil v\u0259 t\u00fcllab\u0259 b\u0259zl\u00fc ehsan v\u0259 qeyr yerd\u0259 \u00fcr\u0259fa, yaz\u0131\u00e7\u0131 v\u0259 oxumu\u015flar\u0131m\u0131za k\u00f6m\u0259k v\u0259 himay\u0259t, x\u00fclas\u0259, h\u0259r n\u00f6v v\u0259slil\u0259 v\u0259 vasit\u0259 il\u0259 ruz\u00fc \u015f\u0259b mill\u0259tin fikrind\u0259siniz. \u018flan Zaqafqazda bir m\u0259h\u0259l yoxdur ki, sizin h\u00fcmm\u0259ti-alil\u0259rinizin \u0259s\u0259ri oraya siray\u0259t etm\u0259mi\u015f olsun. Fikri-as\u0259fan\u0259nizin b\u0259r\u0259k\u0259ti il\u0259 inti\u015fari-\u00fclum v\u0259 f\u00fcnunu, t\u0259r\u0259qqiyi-\u0259d\u0259biyyat v\u0259 m\u0259katibi mill\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn rahi-nicat intixab etmisiniz v\u0259 bu yolda b\u0259zl etdiyiniz h\u00fcmm\u0259ti-alinin n\u0259tayici \u015fimdid\u0259n m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p>T\u0259bii ki, N.N\u0259rimanovun, yaxud \u018f.A\u011fayevin yazd\u0131qlar\u0131 Hac\u0131n\u0131n \u00fcnvan\u0131na oxunan ucuz difiramblar deyildi. Yaxud \u0259lia\u00e7\u0131q z\u0259ngind\u0259n n\u0259 is\u0259 &#8220;qoparmaq&#8221; m\u0259qs\u0259di da\u015f\u0131m\u0131rd\u0131. Bu m\u00fc\u0259llifl\u0259r Hac\u0131n\u0131n g\u00f6rd\u00fcy\u00fc xeyirxah i\u015fl\u0259rin h\u0259qiqi d\u0259y\u0259rini verm\u0259kl\u0259 ona s\u0259mimi minn\u0259tdarl\u0131q hissl\u0259rini bildirir, milli maarif v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t sah\u0259sind\u0259 daha b\u00f6y\u00fck add\u0131mlara t\u0259\u015fviq edirdil\u0259r. Yax\u0131n \u00e7evr\u0259sind\u0259 qazanc h\u0259risi olan acg\u00f6z i\u015fbazlar\u0131n deyil, xalq\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259n ziyal\u0131lar\u0131n olmas\u0131n\u0131 ist\u0259yirdil\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p>D\u00f6vr\u00fcn \u015f\u0259xsiyy\u0259t v\u0259 hadis\u0259l\u0259rin\u0259 yax\u015f\u0131 b\u0259l\u0259d olan Abdulla \u015eaiq xatir\u0259l\u0259rind\u0259 bu m\u00fcnasib\u0259tl\u0259 yaz\u0131rd\u0131: &#8220;Hac\u0131 Zeynalabdin Ta\u011f\u0131yev ba\u015fqa kapitalistl\u0259rd\u0259n bir \u00e7ox c\u0259h\u0259td\u0259n f\u0259rql\u0259nir. Ba\u015fqa kapitalistl\u0259r ham\u0131ya yuxar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131 bax\u0131r, maarif i\u015fl\u0259rind\u0259 i\u015ftirak etmirdil\u0259r. K\u00fc\u00e7\u0259d\u0259 \u00fcz-\u00fcz\u0259 g\u0259ldikl\u0259ri zaman o a\u011falar dik-dik bax\u0131b salam g\u00f6zl\u0259y\u0259rk\u0259n, ziyal\u0131lar da bax\u0131b yanlar\u0131ndan d\u00fcz ke\u00e7irdil\u0259r. Tamamil\u0259 savads\u0131z olan Hac\u0131 is\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n h\u0259m maarif, h\u0259m d\u0259 ictimai i\u015fl\u0259rin\u0259 qar\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Bu ondan ir\u0259li g\u0259lirdi ki, o biri milyon\u00e7ular\u0131n \u00e7oxu x\u0131rda burjuadan ba\u015flayaraq kapitalist olmu\u015flar. Hac\u0131 is\u0259 kims\u0259siz oldu\u011fundan 8-9 ya\u015f\u0131ndan b\u0259nnalara pal\u00e7\u0131q da\u015f\u0131y\u0131b g\u00fcnd\u0259lik muzd al\u0131r, onunla da ke\u00e7inirdi. O f\u0259hl\u0259likd\u0259n kapitalist\u0259 q\u0259d\u0259r yol ke\u00e7mi\u015fdir. Hac\u0131 maarif i\u015fl\u0259rind\u0259 \u00e7al\u0131\u015fan ziyal\u0131larla oturub durma\u011f\u0131 sev\u0259rdi&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p>XIX \u0259srin sonu &#8211; XX \u0259srin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 Az\u0259rbaycanda &#8220;t\u00fcrk ziyal\u0131s\u0131-milyoner&#8221; m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin m\u00fc\u0259yy\u0259n idilliya d\u00f6vr\u00fc idi. \u018fvv\u0259la, c\u0259miyy\u0259td\u0259 ali t\u0259hsil alm\u0131\u015f insanlar\u0131n say\u0131 o q\u0259d\u0259r d\u0259 \u00e7ox deyildi. Olanlar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti is\u0259 h\u0259qiqi m\u0259nada ideya, m\u0259sl\u0259k sahibi idi. Mill\u0259t\u0259 xidm\u0259t amal\u0131 il\u0259 ya\u015fay\u0131b \u015f\u0259xsi m\u0259nf\u0259\u0259t g\u00fcdm\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, sayla sanbal, ideya il\u0259 m\u0259qs\u0259d aras\u0131ndak\u0131 nisb\u0259t pozulmu\u015fdu. N\u0259tic\u0259d\u0259 \u00dczeyir b\u0259yin m\u0259\u015fhur &#8220;O olmas\u0131n, bu olsun&#8221; komediyas\u0131nda haql\u0131 g\u00fcl\u00fc\u015f h\u0259d\u0259fin\u0259 \u00e7eviril\u0259n psevdoziyal\u0131lar meydana \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131. Bel\u0259l\u0259rinin s\u0259rv\u0259t sahibl\u0259rin\u0259 yax\u0131nla\u015fmas\u0131 is\u0259 tamamil\u0259 f\u0259rqli h\u0259d\u0259fl\u0259rd\u0259n qaynaqlan\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00d6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 yerini v\u0259 qiym\u0259tini bil\u0259n h\u0259qiqi ziyal\u0131lar\u0131n, mill\u0259t xadiml\u0259rinin z\u0259nginl\u0259r\u0259 olan m\u00fcnasib\u0259ti d\u0259 d\u0259yi\u015fmi\u015fdi. C\u0259miyy\u0259ti silk\u0259l\u0259y\u0259n inqilablar, milli v\u0259 sinfi m\u00fcbariz\u0259 insanlar\u0131n g\u00f6z\u00fcn\u00fc a\u00e7m\u0131\u015fd\u0131. Art\u0131q ziyal\u0131 t\u0259b\u0259q\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri z\u0259nginl\u0259r\u0259 yaln\u0131z minn\u0259tdarl\u0131q bildirm\u0259kl\u0259 yetinmirdil\u0259r. H\u0259m d\u0259 fikir v\u0259 \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin\u0259, f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rin\u0259 h\u00f6rm\u0259t t\u0259l\u0259b edirdil\u0259r. Yaln\u0131z \u015f\u00fckran v\u0259 heyranl\u0131qla kifay\u0259tl\u0259nmirdil\u0259r, t\u0259nqid\u0259layiq sayd\u0131qlar\u0131 c\u0259h\u0259tl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00e7\u0259kinm\u0259d\u0259n, c\u0259sar\u0259tl\u0259 s\u00f6z a\u00e7\u0131rd\u0131lar. M\u0259s\u0259l\u0259n, a\u015fa\u011f\u0131da \u00fcz\u0259rind\u0259 nisb\u0259t\u0259n geni\u015f dayanaca\u011f\u0131m Ta\u011f\u0131yev-Behbudov qar\u015f\u0131durmas\u0131 zaman\u0131 d\u00f6vr\u00fcn prinsipial, c\u0259sar\u0259tli publisistl\u0259rind\u0259n biri kimi tan\u0131nm\u0131\u015f R\u0259him b\u0259y M\u0259likov (Z\u0259rdabinin qarda\u015f\u0131 o\u011flu &#8211; V.Q.) &#8220;Baku&#8221; q\u0259zetind\u0259 d\u0259rc erdirdiyi m\u0259qal\u0259d\u0259 xeyirxah Hac\u0131n\u0131n m\u0259d\u0259ni-ictimai m\u00fchitin b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rin\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015f diktat kultuna qar\u015f\u0131 etiraz s\u0259sini ucaltma\u011f\u0131 m\u0259qs\u0259d\u0259uy\u011fun saym\u0131\u015fd\u0131. O, yaz\u0131rd\u0131:<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;M\u00fcs\u0259lman h\u0259yat\u0131n\u0131n indiki \u015f\u0259raitind\u0259 c\u0259nab Ta\u011f\u0131yevin h\u00f6kmranl\u0131q etm\u0259diyi hans\u0131sa bir m\u0259hk\u0259m\u0259, c\u0259miyy\u0259t v\u0259 ya t\u0259\u015fkilat\u0131n m\u00f6vcudlu\u011fu h\u0259qiq\u0259t\u0259n m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcrm\u00fc? C\u0259nab Ta\u011f\u0131yevin s\u0259rv\u0259t v\u0259 n\u00fcfuzu say\u0259sind\u0259 \u015f\u0259xs\u0259n \u00f6z\u00fc h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259diyi ist\u0259nil\u0259n ictimai m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 indiy\u0259d\u0259k hans\u0131sa bir q\u0259rar verilibmi? M\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n el\u0259 bir y\u0131\u011f\u0131nca\u011f\u0131 olubmu ki, orada c\u0259nab Ta\u011f\u0131yev d\u0259 i\u015ftirak etsin v\u0259 ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc t\u0259klifl\u0259 raz\u0131la\u015fmayan t\u0259hsilli \u015f\u0259xs\u0259 ad\u0259ti \u00fczr\u0259 &#8220;k\u0259s s\u0259s\u00fcvi&#8221; dem\u0259sin? B\u0259lk\u0259, Dr. Qarab\u0259yov m\u0259nd\u0259n faktlar t\u0259l\u0259b ed\u0259c\u0259k? Buyurun: 1) m\u00fc\u0259lliml\u0259r qurultay\u0131nda c\u0259nab N\u0259rimanovla qar\u015f\u0131durma, 2) m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n Qasprinskinin ild\u00f6n\u00fcm\u00fc (&#8220;T\u0259rc\u00fcman&#8221; q\u0259zetinin n\u0259\u015fr\u0259 ba\u015flamas\u0131n\u0131n 1903-c\u00fc ild\u0259 Bak\u0131da qeyd edil\u0259n 20 illik yubileyi n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur &#8211; V.Q.) m\u00fcnasib\u0259til\u0259 t\u0259\u015fkil etdikl\u0259ri toplant\u0131da c\u0259nab A\u011fayevl\u0259 qar\u015f\u0131durma\u2026 &#8220;<\/p>\n\n\n\n<p>\u018f.A\u011fayevd\u0259n sonra Hac\u0131n\u0131n ziyal\u0131larla n\u00f6vb\u0259ti m\u00fcnaqi\u015f\u0259si Novorossiysk \u0130mperator universitetind\u0259 t\u0259hsil x\u0259rcl\u0259rini \u00f6d\u0259diyi g\u0259l\u0259c\u0259yin g\u00f6rk\u0259mli d\u00f6vl\u0259t xadimi N\u0259riman N\u0259rimanovla olmu\u015fdu. Hadis\u0259 Az\u0259rbaycan m\u00fc\u0259lliml\u0259rinin 1906-c\u0131 ild\u0259 ke\u00e7iril\u0259n birinci qurultay\u0131nda ba\u015f vermi\u015fdi. Bu haqda m\u00fcasirl\u0259rin xatir\u0259l\u0259rind\u0259 v\u0259 m\u00f6vcud ara\u015fd\u0131rmalarda geni\u015f m\u0259lumat verilib. Sad\u0259c\u0259, onu deyim ki, N.N\u0259rimanovun qurultay ad\u0131ndan Qafqaz cani\u015finin\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259c\u0259k m\u0259ktubda &#8220;xahi\u015f&#8221; \u0259v\u0259zin\u0259 &#8220;t\u0259l\u0259b&#8221; ifad\u0259sini t\u0259klif etm\u0259si, qurultay\u0131n da natiqi d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259si Hac\u0131n\u0131 haldan \u00e7\u0131xarm\u0131\u015fd\u0131. Ham\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda &#8220;Cibind\u0259 be\u015f q\u0259piyi yoxdur, bunun t\u0259l\u0259b el\u0259m\u0259yin\u0259 bax!&#8221; (Abdulla \u015eaiq, &#8220;Xatir\u0259l\u0259r&#8221;) &#8211; dey\u0259 stipendiat\u0131n\u0131 ac\u0131lam\u0131\u015fd\u0131. N\u0259rimanov is\u0259 el\u0259 oradaca aya\u011fa qalx\u0131b &#8220;he\u00e7 zaman ideyas\u0131n\u0131 l\u0259n\u0259t\u0259 g\u0259lmi\u015f sar\u0131 metala (q\u0131z\u0131la -V.Q.) satmaq niyy\u0259tind\u0259 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 g\u00fcn\u00fc bu g\u00fcnd\u0259n Hac\u0131n\u0131n pul yard\u0131m\u0131ndan imtina etdiyini bildirmi\u015fdi.<\/p>\n\n\n\n<p>Lakin t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rin dilind\u0259n b\u00f6y\u00fck xeyriyy\u0259\u00e7iy\u0259 qar\u015f\u0131 s\u0259sl\u0259ndiril\u0259n &#8220;ziyal\u0131n\u0131 ziyal\u0131 \u0259li il\u0259 r\u00fcsvay etm\u0259k&#8221; ittiham\u0131nda fikrimc\u0259, \u018f.Top\u00e7uba\u015fovun hans\u0131sa rolundan dan\u0131\u015fmaq \u0259dal\u0259tsizlik olard\u0131. S\u0259bri, t\u0259mkin v\u0259 a\u011fayanal\u0131\u011f\u0131 il\u0259 se\u00e7il\u0259n \u018flim\u0259rdan b\u0259y m\u00fcbahis\u0259li m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin m\u0259sl\u0259h\u0259t-m\u0259\u015fv\u0259r\u0259t yolu il\u0259 h\u0259llin\u0259 daha \u00e7ox \u00fcst\u00fcnl\u00fck verirdi. Bunu \u018fhm\u0259d b\u0259y A\u011fayev\u0259 m\u00fcnasib\u0259tind\u0259 d\u0259 d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 n\u00fcmayi\u015f etdirmi\u015fdi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00d6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus yarad\u0131c\u0131l\u0131q d\u0259st-x\u0259tti il\u0259 se\u00e7il\u0259n g\u00f6rk\u0259mli yaz\u0131\u00e7\u0131 v\u0259 diplomat Yusif V\u0259zir \u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minlinin (1887-1943) XX \u0259sr Az\u0259rbaycan n\u0259sri tarixind\u0259 ilk intellektual m\u00f6vzulu \u0259s\u0259r say\u0131la bil\u0259c\u0259k &#8220;Studentl\u0259r&#8221; roman\u0131n\u0131 yar\u0131m \u0259sr bundan \u0259vv\u0259l &#8211; universitet t\u0259l\u0259b\u0259si oldu\u011fum d\u00f6vrd\u0259 oxumu\u015fdum. T\u0259bii ki, \u0259vv\u0259la, m\u0259nim o zamank\u0131 m\u0259lumat v\u0259 bilik s\u0259viyy\u0259m, el\u0259c\u0259 d\u0259 V\u0259t\u0259n tarixin\u0259 b\u0259l\u0259dliyim (bu is\u0259 obyektiv s\u0259b\u0259bl\u0259r\u0259 &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":19759,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-19758","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-idman"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/millitv.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19758","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/millitv.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/millitv.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millitv.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millitv.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=19758"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/millitv.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19758\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19760,"href":"https:\/\/millitv.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19758\/revisions\/19760"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millitv.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/19759"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/millitv.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=19758"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/millitv.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=19758"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/millitv.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=19758"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}